Ευρασία: η ρωσική φενάκη του μεσοπολέμου;

Ευρασία: η ρωσική φενάκη του μεσοπολέμου;
Σήμερα η Ρωσία αισθάνεται και πάλι την ισχυρή έλξη της Ασίας

Γράφει ο: Γιώργος Ρεγκούκος

Ο Ρώσος έχει ένα αστείο: «Το μέλλον είναι εξασφαλισμένο. Απλώς το παρελθόν αλλάζει συνέχεια». Ο ιστορικός της Ρωσίας γνωρίζει καλά ότι δεν υπάρχουν στεγανά στις διάφορες περιόδους της ρωσικής ιστορίας, του ρωσικού πολιτισμού, της εποχής των Μογγόλων, των Τατάρων, του Νιέφσκι, του μοσχοβίτικου κράτους, της Αυτοκρατορίας, της Ε.Σ.Σ.Δ., της Ρωσίας του Πούτιν. Όλες αυτές οι περίοδοι αποτελούν αδιάσπαστο χρονικό συνεχές, οι δε προσωπικότητες που έλαμψαν ή εγκλημάτησαν μέσα σ’ αυτό αποτελούν η μία μετεξέλιξη της άλλης. Το γεωπολιτικό σύμπλεγμα που ονομάζουμε σήμερα Ρωσική Ομοσπονδία φαντάζει πολύπλοκο και εγείρει διαχρονικά διλήμματα με βασικότερο εκείνο της ταυτότητας· ο ευρασιατισμός αποτέλεσε μία από τις ιστορικές του εκφάνσεις.


Το λεγόμενο «ευρασιατικό κίνημα» ξεκινάει στη μετεπαναστατική περίοδο. Είχε λίγο-πολύ ξεχαστεί μέχρι που, στην αυγή του 21ου αιώνα, ο προβληματισμός για τον ρόλο της Ρωσίας στο παγκόσμιο γεωπολιτικό γίγνεσθαι συνδέθηκε με την αναζήτηση ερμηνειών που θα αποκάλυπταν «μυστικά και μακρόπνοα σχέδια του Κρεμλίνου για κυριαρχία». Συντρέχουν όμως και σοβαρότεροι λόγοι για την ανανέωση του επιστημονικού ενδιαφέροντος προς την ιδιαίτερη αυτή τάση της ρωσικής πολιτικής σκέψης. Σήμερα η Ρωσία αισθάνεται και πάλι την ισχυρή έλξη της Ασίας. Ο Φιόντοτοφ είχε πει κάποτε ότι τα «μογγολικά χαρακτηριστικά» υπερέχουν στον φυσιότυπο και την πνευματική στάση του σύγχρονου Ρώσου και είναι σίγουρο πως από τη μέση σοβιετική περίοδο έως σήμερα το ασιατικό κομμάτι της χώρας διαδραματίζει έναν εξαιρετικά σημαντικό ρόλο στην πολιτική, οικονομική και κοινωνική ζωή.

Με τον όρο Ευρασία εκφράζεται η πεποίθηση ότι γεωγραφικά, πολιτισμικά και ιστορικά η Ρωσία δεν ανήκει ούτε στην Ευρώπη ούτε στην Ασία, αλλά αποτελεί ουσιαστικά ξεχωριστή ήπειρο. Η ευρασιατική ιδεολογία δεν αναγνωρίζει φυλετικά αλλά μόνο γεωπολιτικά και πολιτισμικά χαρακτηριστικά. Άλλωστε το ερώτημα αν η Ρωσία αποτελεί την περισσότερο δυτικοποιημένη των ασιατικών χωρών ή την περισσότερο ασιατικοποιημένη των δυτικών χωρών είχε τεθεί ήδη από τα μέσα του 19ου αιώνα. Η διαμάχη για την «ευρωπαϊκή» ή «σλαβική» ταυτότητα της Ρωσίας συνεχίστηκε τουλάχιστον έως τις αρχές του 20ού αιώνα. Την ίδια εποχή το ευρασιατικό κίνημα υπερασπιζόταν την ιδέα ότι η Ρωσία είναι από τη φύση της ασύμβατη με τα χαρακτηριστικά της γερμανο-ρομανικής Ευρώπης.

Οι απαρχές του κινήματος εντοπίζονται στην κοινότητα των εμιγκρέδων της Σόφιας μετά την Επανάσταση, ταυτόχρονα με την ανάφλεξη των εθνικιστικών ιδεολογιών στην Κεντρική και την Ανατολική Ευρώπη μετά τον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο. Ο ιδρυτής του N.Σ. Τρουμπετσκόι είχε εκθέσει τις ιδέες του αρκετά νωρίτερα. Ο γιος του Σ.Ν. Τρουμπετσκόι αναδείχτηκε σε φυσικό ηγέτη των ευρασιατιστών, υποστηρίζοντας ότι ο κυρίαρχος λατινογενής πολιτισμός της Δύσης δεν πρέπει να θεωρείται το μέτρο του πολιτισμού για την υπόλοιπη ανθρωπότητα.1 Αργότερα, θα χάσει την αρχηγία από τον Π. Σαβίτσκι, ο οποίος και αναδεικνύεται στον πρωταρχικό εκφραστή του ευρασιατικού γεωπολιτικού δόγματος, αναλύοντας την ιδέα ότι η Ευρασία αποτελεί ξεχωριστή υποδιαίρεση της Γης, άρα ξεχωριστή ήπειρο.2 Το 1922 το πνευματικό κέντρο του κινήματος μεταφέρεται στο Βερολίνο κι έπειτα στο Παρίσι. Το πρώτο τους μανιφέστο εκδίδεται το 1927 και αναθεωρείται προς το συντηρητικότερο το 1932. Έκτοτε, ο Σαβίτσκι θα μοιράζεται την αρχηγία με τον Ν.Ν. Αλεξέγεφ, συγγραφέα της Θεωρίας του κράτους. Ως γνήσιο κίνημα εμιγκρέδων, οι ευρασιατιστές δεν αποτελούσαν συμπαγές μέτωπο. Ο Βερνάντσκι, για παράδειγμα, δεν συμμερίστηκε ποτέ το θαυμασμό του Αλεξέγεφ για τα κράτη που κυβερνιόνταν από «πεφωτισμένες μειοψηφίες».

Το ευρασιατικό γεωπολιτικό δόγμα αποτελούσε μετεξέλιξη παλαιότερων θεωριών. Ακόμα και ο όρος Ευρασία χρησιμοποιείται από τον Β. Λαμάνσκι το 1892 για να περιγράψει τη «Μεγάλη Ρωσία» ως ξεχωριστή ήπειρο. Βέβαια οι ευρασιατιστές ήταν ακόμα πιο εμφατικοί. Ο Σαβίτσκι αναφέρει χαρακτηριστικά πως εφόσον η Ρωσία είναι ήπειρος, το ρωσικό κράτος θα έπρεπε να εκτείνεται από το Σινικό Τείχος ως τα Καρπάθια. Αυτό δεν σημαίνει όμως ότι επιθυμούσαν την αναβίωση της Ρωσικής Αυτοκρατορίας με άλλο όνομα και νέο πολιτικό καθεστώς. Άλλωστε, δεν υποστήριζαν επέκταση προς τις χώρες της Βαλτικής, τις οποίες θεωρούσαν «λατινογενείς». Ούτε τους ενδιέφερε η Μεσόγειος, καθώς η λογική των ευρασιατιστών ήταν αποκλειστικά «ηπειρωτική».

Οι ιστορικές απόψεις των ευρασιατιστών παρουσιάζουν επίσης μεγάλο ενδιαφέρον, παρόλο που δεν διακρίνονται για την πρωτοτυπία τους. Για παράδειγμα, η ιδιομορφία και η μοναδικότητα του ρωσικού πολιτισμικού «ιδεότυπου» (ας συγχωρεθεί η αναχρονιστική χρήση της λέξης) εμφανίζονται πολύ νωρίτερα, στο έργο το Ν. Ντανιλιέφσκι3 που αναπτύσσει τη γενική θεωρία των «οργανικών» πολιτισμών ή «πολιτισμικών τύπων», ο καθένας από τους οποίους είναι αυτόνομος και ανεξάρτητος - αδιαπέραστος από τους άλλους. Οι ευρασιατιστές δανείζονται την έννοια των «πολιτισμικών τύπων» αλλά και υιοθετούν τη σλαβόφιλη θέση ότι η ηθική υπόσταση των Ρώσων είναι τόσο ισχυρή, ώστε η Ρωσία, νομοτελειακά, θα σώσει την ανθρωπότητα από τη σήψη. Υπάρχει μια θεμελιώδης αντίφαση σε αυτή την ιδεολογία που θέλει τον «ανεξάρτητο ρωσικό πολιτισμικό τύπο» να «βελτιώνει» τους εξίσου «ανεξάρτητους» πολιτισμικούς τύπους της υπόλοιπης ανθρωπότητας. Και όμως, σύμφωνα με το ευρασιατικό δόγμα, η Μεγάλη Ρωσία έμελλε να γίνει το κέντρο του ανθρώπινου πολιτισμού.

Οι ευρασιατιστές πρωτοτύπησαν στο μέγεθος της ιστορικής βαρύτητας που ανέθεταν στο κεντροασιατικό στοιχείο φτάνοντας στο σημείο να υποστηρίξουν ότι ο λαογραφικός πλούτος της Ρωσίας οφείλεται εξ ολοκλήρου στην ασιατική επιρροή και δεν έχει καμία σχέση με το σλαβικό πολιτισμό.4 Ο Βερνάντσκι εξερευνούσε την ιδέα ότι ο «πολιτισμικός τύπος» του Ρώσου είναι στην ουσία ασιατικός και το μοσχοβίτικο κράτος αποτελούσε «φυσικό» απόγονο της Ταταρικής Αυτοκρατορίας. Κατέληξε έτσι στην εξαιρετικά ενδιαφέρουσα θεωρία ότι η ιστορική ανάπτυξη της Ρωσίας ορίζεται διαχρονικά από τις, ενίοτε, εχθρικές ανταλλαγές μεταξύ σλαβικών πληθυσμών: των «οικιστικών» (σλαβικών) πληθυσμών που κατοικούν στα δάση της Ρωσίας και των  (Ασιατών) νομάδων της στέπας. Παραγνωρίζοντας τη βυζαντινή παράδοση, οι ευρασιατιστές προτείνουν το μοντέλο της «συμφωνικής συλλογικής ταυτότητας», παρόλο που ο ισχυρά οικουμενικός χαρακτήρας της ρωσικής εκκλησιαστικής παράδοσης δεν αφήνει χώρο για ιδεολογικούς ελιγμούς.

Ενδιαφέρον παρουσιάζει και το όραμα των ευρασιατιστών για το μέλλον της Ρωσίας: Μια ομόσπονδη χώρα που θα επιβίωνε χάρη στην κυβερνώσα «ιδεοκρατία». Η ευρασιατική θεωρία του κράτους αναπτύσσεται περαιτέρω στο έργο του Αλεξέγεφ, που χαρακτηρίζεται από περισσότερα δημοκρατικά χαρακτηριστικά. Δέχεται πως η Ευρασία πρέπει να κυβερνηθεί από την ευσεβή ορθόδοξη «ιδεοκρατία» υποστηρίζοντας ταυτόχρονα ότι το ευρασιατικό κράτος θα είναι «δημοκρατικό», εφόσον η ιδέα της απολυταρχίας θα υποστηρίζεται από τη «συμφωνική συλλογική προσωπικότητα» των ευρασιατών.

Ο φαινομενικά ετερογενής χαρακτήρας των στοιχείων που απαρτίζουν την ευρασιατική ιδεολογία δεν πρέπει να ξαφνιάζει. Θα έλεγε κανείς ότι το ευρασιατικό κίνημα αποτέλεσε ένα ιδιαίτερο μείγμα διάφορων θεωριών που ενσωμάτωνε δίπολα, όπως οι ιδέες των σλαβόφιλων και το ασιατικό δόγμα της αρμονίας ή ο ευρωπαϊκός φασισμός και η αυστριακή ιδέα ενός «οργανικού συνόλου». Ο Πάβελ Μιλιούκοφ, μία από τις μεγαλύτερες φυσιογνωμίες της φιλελεύθερης ιστοριογραφίας και από τους σφοδρότερους κριτικούς των «νέων ανατολιστών», είχε πει κάποτε πως στον ευρασιατισμό βρίσκει κανείς αυτό που ψάχνει να βρει: παγκόσμια θρησκεία ή εθνικιστικό απομονωτισμό, ρεαλιστική θεώρηση του παρόντος ή ουτοπική κατασκευή του μέλλοντος, απολογία της Αυτοκρατορικής Ρωσίας ή αποδοχή του μπολσεβικισμού. Κι όμως, το ευρασιατικό κίνημα αξίζει να θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους ρωσικούς «κοινωνικούς μύθους» και η αναβίωσή του στους πολυτάραχους καιρούς μας δεν φαντάζει αδύνατη.

Σημειώσεις
1. Ο Ν.Σ. Τρουμπετσκόι εξέδωσε την πραγματεία του Ευρώπη και Ανθρωπότητα το 1920 και συγκέντρωσε γύρω του διανοούμενους της εμιγκρέ γενιάς. Η θεωρία του γίνεται ευρέως γνωστή μετά τη δημοσίευση του συλλογικού τόμου με τίτλο Η έξοδος προς την Ανατολή.
2. Ο Σαβίτσκι εξέδωσε τις πραγματείες Οι ιδιαιτερότητες της ρωσικής γεωγραφίας και Η Ρωσία ως ξεχωριστός γεωγραφικός κόσμος.
3. Ρωσία και Ευρώπη.
4. Τρουμπετσκόι.

Δημοσιευμένο στο ηλεκτρονικό περιοδικό Χρόνος, τ. 22, Φεβρουάριος 2015.